Krzysztof Jakubowski o Dębnikach

Kościół w Dębnikach

Przez kilka stuleci mieszkańcy królewskiej wsi Dębniki byli parafianami kościoła na Skałce. Wisła nie była przeszkodą, bo na obecnym korycie przecinała ją tama pełniąca też ważną funkcję komunikacyjną. Główny nurt rzeki biegł wówczas dzisiejszą ul. Dietla, oddzielając miasto Kazimierz od Krakowa.

Obok więzi duchowych, Dębniki łączyły z klasztorem na Skałce również uwarunkowania gospodarcze, jako że ojcowie Paulini przejęli tu znaczące posiadłości, w tym dawny folwark królewski rozciągający się mniej więcej od zbiegu dzisiejszych ulic Szwedzkiej i Tynieckiej, aż po Skały Twardowskiego. Związki te rozluźniły się dopiero w końcu XVII wieku, kiedy Wisła powróciła do dawnego koryta, a tama przestała istnieć. Niebawem rozpoczęły się długotrwałe spory pomiędzy Paulinami, a rybakami o grunty leżące po stronie Dębnik. Rzecz rozsądziły dopiero komisje wielkorządowe uznając sporne tereny, za – używając dzisiejszej terminologii – własność skarbu państwa.

Po pierwszym rozbiorze Polski (1772 r.) Wisła stała się rzeką graniczną pomiędzy Krakowem, a Dębnikami, co oznaczało definitywny rozbrat z parafią skałeczną. Ważną rolę pełnił wtedy niewielki kościółek św. Bartłomieja z końca XVII wieku, stojący na sąsiednim Ludwinowie. Od roku 1779, za zgodą biskupa Kajetana Sołtyka odprawiano tam stale nabożeństwa, a wkrótce (1782 r.) utworzono nawet odrębną parafię. W jej skład weszły wszystkie okoliczne wsie, w tym również Dębniki.

W roku 1883 staraniem specjalnie powołanego komitetu udało się wybudować przy dzisiejszej ul. Madalińskiego niewielką kaplicę o ciekawej, neorenesansowej architekturze, projektu uznanego później architekta Józefa Pokutyńskiego. Na świątynię z prawdziwego zdarzenia przyszło jednak czekać jeszcze przez wiele lat. Dopiero po przyłączeniu Dębnik do Krakowa (1910 r.) Rada Miasta na wniosek prezydenta Juliusza Lea postanowiła odstąpić bezpłatnie odpowiedni plac pod budowę nowego parafialnego kościoła dla dzielnic z prawego brzegu Wisły oraz partycypować w kosztach subwencją 100 tys. koron. Niestety podjęte starania zniweczył wkrótce wybuch wojny.

Projekt przybrał realne kształty w lipcu 1918 roku kiedy to arcybiskup krakowski Adam ks. Sapieha powierzył Towarzystwu Salezjańskiemu nową placówkę duszpasterską wydzieloną z parafii św. Józefa w Podgórzu, a obejmującą dzielnice Dębniki i Zakrzówek oraz gminę Pychowice. Dwa lata później na darowanej przez miasto parceli u zbiegu ulic Pułaskiego i Konfederackiej, w ciągu niespełna dwóch miesięcy stanął drewniany kościół, a 5 grudnia 1920 roku książę arcybiskup dokonał uroczystego aktu poświęcenia.

W miarę upływu lat ten skromny kościółek stał się zbyt ciasny wobec rosnącej liczby mieszkańców Dębnik i sąsiednich dzielnic. Efektem zabiegów ks. proboszcza Jana Symiora było powołanie (1929 r.) Komitetu Budowy Nowego Kościoła. Sprawą podstawową stało się teraz wyegzekwowanie decyzji Rady Miasta z 1910 roku dotyczącej ofiarowania placu pod budowę i subwencji. Nie obyło się bez przepychanek i dopiero interwencja metropolity Sapiehy u prezydenta miasta Karola Rollego pomogła uzyskać dzierżawioną dotychczas parcelę. Uchwałą Rady Miasta z dnia 31 października 1930 roku, teren u zbiegu ulic Pułaskiego i Konfederackiej przekazany został nieodpłatnie parafii, która decyzją kurii uzyskała pełną samodzielność. Równocześnie przyrzeczona subwencja 100 tys. koron została korzystnie zrewaloryzowana w wysokości 97.340 zł.

W drodze konkursu wybrano projekt Wacława Krzyżanowskiego, twórcy m.in. monumentalnych gmachów Izby Skarbowej i Akademii Górniczej, a najkorzystniejszą z ofert na prace budowlane złożył mieszkający w Dębnikach, budowniczy Piotr Kaczmarczyk.

Po wylaniu fundamentów i betonowego stropu nad suterenami - 9 października 1932 roku - książę arcybiskup Stefan Sapieha poświęcił kamień węgielny. Dokładnie sześć lat później sufragan krakowski, bp Stanisław Rospond dokonał konsekracji kościoła pod wezwaniem św. Stanisława Kostki. Nowa świątynia imponowała rozmachem i choć jednonawowa, pomieścić mogła około tysiąca wiernych. Jej monumentalny charakter, podkreślał surowy, kolumnowy portyk wypiętrzony nad schodami wejściowymi. Charakterystycznym elementem, nadającym bryle pożądaną lekkość, była ażurowa kopuła z wieżą–dzwonnicą, o wysokości 45 m., z wieńczącym ją krzyżem. Wieża ta stała się dominującym akcentem panoramy tej części miasta. Na zamieszczonej tu widokówce z roku 1936, widać we fragmencie, stojący u boku nowego, pierwszy drewniany kościół rozebrany dopiero po ostatniej wojnie.

Jednym z uczestników uroczystej konsekracji był student polonistyki Karol Wojtyła, który latem tegoż 1938 roku zamieszkał w Dębnikach, w domu przy ul. Tynieckiej 10, należącym do jego wuja Roberta Kaczorowskiego. Związki młodego Karola Wojtyły z Dębnikami stały się z czasem niezwykle silne. To stąd wyruszał poznawać Kraków, tu stykał się z ludźmi, którzy zaważyli na dalszym jego życiu, to tu wreszcie w nowym parafialnym kościele odprawił - 3 listopada 1946 - roku mszę świętą prymicyjną. Dębniki były ważną przystanią w życiu przyszłego papieża ...

Most Dębnicki

Zapewne względy strategiczne decydowały, że tak długo nie budowano mostu pomiędzy Podzamczem, a ówczesną wsią Dębniki. Przez całe stulecia stałą przeprawę zastępował w jakiejś mierze działający pod Wawelem przewóz promowy. Dopiero w latach 1887-1888 wzniesiono most - zarazem kolejowy i kołowy – zwany od początku Dębnickim.

Z dużym prawdopodobieństwem przyjąć można tezę, że gdyby nie decyzja dyrekcji Kolei Północnej w Wiedniu o budowie linii obwodowej biegnącej wałem fortecznym, na most przyszłoby zapewne czekać jeszcze wiele długich lat. Budowa mostu tylko dla niewielkiego ruchu pieszego i kołowego nie leżała - ujmując rzecz delikatnie - w interesie władz miasta. Za prom pobierano bowiem stałą opłatę, a przewóz osób łodziami bez opłacenia akcyzy wiązał się z ryzykiem wysokiej grzywny. Poza tym od zawsze wysuwano koronny argument, że ułatwienia komunikacyjne wpływają na rozwój sąsiednich gmin kosztem samego Krakowa.

Nowy most otrzymał nowoczesną konstrukcję kratownicową, wspartą na dwóch betonowych przyczółkach i dwóch filarach, a projekt sporządzono zapewne w Wiedniu. Wznoszono go z zastosowaniem techniki zbliżonej do dzisiejszej, przy użyciu kesonów i kafarów, rękoma przeważnie włoskich robotników, specjalistów w tej specyficznej branży. Samo oddanie do użytku zostało jednak opróżnione przez zator lodowy i wylew Wisły w marcu 1888 roku. Zator ten uszkodził znacznie powstały nieco wcześniej drewniany, prowizoryczny most wojskowy, łączący brzegi na wysokości dzisiejszych ulic Bernardyńskiej i Sandomierskiej. Most ten niebawem został rozebrany.

Wybudowanie stałej przeprawy - most Dębnicki przystosowany został również dla ruchu kołowego i pieszego - niemal natychmiast uczyniło z Dębnik teren niezwykle atrakcyjny i przyczyniło się też w dużej mierze do dynamicznego rozwoju sąsiednich gmin - Ludwinowa i Zakrzówka.

Zamieszczona tu widokówka (ok. 1905), przedstawia niespotykane ujęcie. Nie dość, że wykonane od strony Dębnik, to jeszcze ukazujące świetnie konstrukcję i wnętrze mostu. Widzimy zatem jeden tylko – wspólny dla obu kierunków  - tor kolei oraz szeroką jezdnię, z chodnikiem. Po lewej stoją skromne zabudowania wzdłuż wojskowej drogi - zwanej wtedy ul. Nadwiślańską – a biegnącą (w przybliżeniu) dzisiejszą koroną wału przeciwpowodziowego. Ów wał zaczęto budować wkrótce, bo około 1910 roku.

W kadrze po prawej, uchwycony został fragment drewnianego domku, mieszczącego stację. W głębi majaczą  zabudowania fabryki Stanisława Sulikowskiego, należącej do najstarszych zakładów przemysłu metalowego. Fabryka ta - działająca w tym miejscu w latach 1892-1918 - produkowała cały asortyment wyrobów blaszanych, a także ...samowary. Później przeniesiono ją na ul. Lubelską. Charakterystyczne, że wydawcza zaopatrzył widokówkę w nie spotykaną w historiografii nazwę – „most zwierzyniecki”.

W 1938 roku unowocześniono most Dębnicki, po raz pierwszy na taką skalę od czasów likwidacji kolei obwodowej (1911). To wtedy - dla potrzeb rosnącego ruchu samochodowego i pieszego - most otrzymał nawierzchnię brukowaną kostką oraz wygodne chodniki po obu stronach jezdni.

W styczniu 1945 roku wycofujące się oddziały niemieckie wysadziły wszystkie krakowskie mosty. W ciągu następnych kilkunastu miesięcy udało się je doprowadzić do stanu użyteczności. Do rekonstrukcji nie nadawał się tylko przełamany praktycznie na pół most Dębnicki. Jego odbudowa w zupełnie nowym, ciekawszym kształcie zakończyła się dopiero w 1952 roku, a projekt opracował zespół pod kierunkiem Zbigniewa Wzorka. Po kilkudziesięciu latach nieprzerwanej eksploatacji, w 1998 roku most został całkowicie zamknięty na czas generalnego remontu. Zastąpił go wówczas, zbudowany w sąsiedztwie przez wojsko, prowizoryczny most „Lajkonik''.

Podstawową zaletą nowego mostu Dębnickiego była znikoma ingerencja w panoramę Wawelu i wiślanych bulwarów. Niestety, niskie posadowienie spowodowało, że kilkakrotnie zagrożony był wielką, 9-metrową falą powodziową. W lipcu 1970 i 1972 roku, na wszelki wypadek wyłączono go z ruchu i obciążono 450 tonami piasku na 30 ciężarówkach. Po raz ostatni most zamknięty był, choć już bez obciążenia, podczas powodzi w maju 2010 roku.

Most i wiślane łazienki

W latach 1887-1888 wzniesiono most Dębnicki – kolejowy i zarazem kołowy – o konstrukcji kratownicowej, wspartej na dwóch betonowych przyczółkach i dwóch filarach. Gdyby nie decyzja dyrekcji Kolei Północnej o budowie linii obwodowej biegnącej wałem fortecznym, na stałą przeprawę w tym miejscu krakowianie musieliby zapewne czekać jeszcze wiele długich lat. Ten nieistniejący dziś most przedstawia od strony zwierzynieckiego brzegu widokówka wydana przez wydawnictwo „Autochrom” około 1908 roku. Obok dawnego mostu podziwiać można tu również widoczny w oddali fragment wawelskiego zamku. Na dalszym planie zwraca uwagę bujna zieleń porastająca wówczas wzgórze wawelskie. Zza drzew ledwie widoczna jest Baszta Złodziejska, a flankująca zamek od północnego wschodu Baszta Sandomierska jest jeszcze w postaci nadanej jej przez Austriaków. Kilka lat po wykonaniu tej fotografii (1911 r.), usunięto wieńczący basztę neogotycki krenelaż, zastępując go tradycyjnym, stożkowym dachem.

Po stronie dębnickiej widoczny jest parterowy domek z dworkowym gankiem, należący do Franciszka Sasorskiego - przedstawiciela jednego z najstarszych rybackich klanów Krakowa - w latach 80. XIX wieku, wójta gminy Dębniki. Kilka lat później ten sympatyczny domek ustąpić musiał miejsca murom i obwałowaniom wznoszonym przez kierownictwo regulacji Wisły według projektu Romana Ingardena. Ponad kratownicami mostu widać jeszcze wieżyczkę stojącej na tzw. cyplu dębnickim - neogotyckiej willi Rożnowskich.

Najciekawszy jest jednak plan pierwszy widokówki, przedstawiający funkcjonujące na galarach według oryginalnej pisowni – „Łazienki męzkie". Napis taki - reklamujący ten ważny przybytek - widoczny jest, niestety słabo, na budce po lewej stronie. Z kronikarskiego obowiązku dodać trzeba, że podobne łazienki przeznaczone dla pań usytuowano znacznie wcześniej (1875 r.) i znacznie dogodniej, bo u ujścia Rudawy, a uchodziła ona wówczas do Wisły – przypomnijmy - w okolicy placu na Groblach. Ich barwny opis przedstawił, dziennikarz krakowskiego radia i nieoceniony gawędziarz Stanisław Broniewski: Na przycumowanych do brzegu galarach stały z desek sklecone szaleciki - garderoby, z których schodziło się przez burtę wprost do koszykowego kojca, rozmiaru nieco mniejszej szafy, gdzie dama obuta w łykowe pantofle, odziana w długą do kostek kąpielową koszulę mogła, wydając serię achochowatych okrzyków, zanurzyć się w pozycji półkucznej. Koszula tworzyła na wodzie piękny kolorowy balon, spod którego wydobywały się z bulgotem bańki powietrza.

Pierwsze łazienki pojawiły się na Wiśle zapewne już około połowy XIX stulecia, a zyski z takiej działalności pozwalały na godziwą egzystencję kilku pokoleń krakowskich rodzin: Bruśnickich, Reingruberów - i najdłużej - Wójcickich. Wiślane łazienki zniknęły jako cywilizacyjny przeżytek tuż przed pierwszą wojną światową. Utrzymały się natomiast, aż do końca lat 20. ubiegłego wieku, sankcjonowane specjalnym rozporządzeniem magistratu, strefy wiślanych kąpieli - rzecz jasna oddzielne dla pań i panów.

Przedstawiona tu widokówka posiada dużą wartość dokumentalną, bowiem, naturalistycznie oddaje zastaną rzeczywistość. Przybytki takie, jak opisane łazienki, były z reguły skrzętnie omijane w kadrze przez fotografów, a najczęściej wręcz usuwane przez skrupulatnych retuszerów...

Osiedle Robotnicze

Po kilkuletnim kryzysie, rok 1934 przyniósł względną stabilizację. Gospodarcze ożywienie niosło też prekursorskie inicjatywy niesienia pomocy najuboższym. Jednym z takich przedsięwzięć było powstałe wówczas Towarzystwo Osiedli Robotniczych – instytucja stawiająca sobie szczytny cel budowy tanich mieszkań. Do końca lat 30. Towarzystwo to patronowało budowie ok. 9 tys. mieszkań na terenie całego kraju. Realizowano przede wszystkim zespoły skromnych bloków z mieszkaniami nie przekraczającymi 36m2 powierzchni, a w wypadku domków jednorodzinnych – 42m2.

W Krakowie, TOR działając w porozumieniu z Wojewódzkim Związkiem Międzykomunalnym Opieki Społecznej, powołało do życia Robotniczą Spółdzielnię Mieszkaniową „Praca”- przyszłego inwestora budowlanego. Katastrofalna sytuacja mieszkaniowa sprawiła, że gmina nie zwlekała z przydzieleniem gruntów dla spółdzielni. Na zabudowę przeznaczono atrakcyjny teren przy ówczesnej ul. Czarodziejskiej (dziś ul. Praska), u podnóża Skał Twardowskiego, z widokiem na wstęgę Wisły i kopiec Kościuszki. Przypomnieć należy tu ówczesnego dyrektora Funduszu Pracy Stefana Czarnieckiego, wielkiego orędownika i zarazem promotora tej idei.

Do prac przystąpiono 18 kwietnia 1935 roku, a pięć pierwszych domów poświęcono już 23 sierpnia (!). To imponujące tempo zostało utrzymane, bowiem w listopadzie tego samego roku przekazano przyszłym użytkownikom klucze do pierwszych 26 mieszkań. Mieszkania te, o powierzchni 30 i 36 m, wyposażone w standardowe meble składały się z jednego (rzadziej dwóch) pokoi, kuchni z niszą, przedpokoju i łazienki. Część lokali przyznano bezpłatnie robotnikom zasłużonym w walce o odzyskanie niepodległości, którzy przekroczyli 50. rok życia i zarabiali do 80 zł miesięcznie. Ustalony czynsz - 20 zł miesięcznie – stanowił mniej niż połowę średniej stawki pobieranej wówczas w Krakowie.

Autorem projektu osiedla był Stefan Piwowarczyk, a nad realizacją czuwali Fryderyk Tadanier i Michał Zakrzewski. Plany zakładały budowę czternastu jednopiętrowych domów, lecz z braku funduszy prace przerwano w 1938 roku. Pomimo to udało się ukończyć całą pierzeję dziewięciu domów po północnej stronie ul. Praskiej (od nr 51 do 67), natomiast po południowej stronie oddano do użytku tylko dwa większe (nr 54 i 56). Dla każdego z mieszkań wygospodarowano pod oknami miejsce na ogródek.

Prawdziwą ozdobą i dopełnieniem architektonicznej wizji osiedla był niewątpliwie  Dom Społeczny (nr 52), ukończony według projektu Fryderyka Tadaniera (przy współpracy Michała Zakrzewskiego), w 1937 roku. Skomponowany na zasadzie kilku przenikających się brył był modelowym przykładem modnego w architekturze tamtych lat funkcjonalizmu. Ponieważ osiedle miało być wzorcowe i samowystarczalne Dom Społeczny mieścił salę widowiskową, bibliotekę ze świetlicą i przedszkole (później również szkołę podstawową ) oraz dwa sklepy Spółdzielni Społem. Pomyślano również o rekreacji, bowiem na terenach pomiędzy ośrodkiem salezjanów (do 1918 roku posiadłość hr. Łosiów), a wałem wiślanym, zbudowane zostało boisko piłkarskie Klubu Sportowego Tęcza (później PKS Dębnicki, dziś K.S. Tramwaj) oraz korty tenisowe.

Słów kilka poświęcić warto sali widowiskowej (w latach 1957-2005, kino Tęcza), która szybko stała się areną nietuzinkowych teatralnych przedsięwzięć. Już w 1936 roku dawał tu przedstawienia amatorski zespół aktorski skompletowany z mieszkańców osiedla, a opiekę artystyczną sprawował późniejszy dyrektor Teatru im. Słowackiego - Władysław Woźnik. Organizowano również wieczory dla młodzieży, a Maria Biliżanka prowadziła teatr dla dzieci. Kierownikiem i dobrym duchem całego zespołu był Zygmunt Siwiec, reżyserujący wraz z Bronisławem Drzewieckim większość, stojących na niezłym poziomie artystycznym przedstawień.

Osiedle to nie było wcale pierwszym w Krakowie skupiskiem tanich mieszkań. Idee takie realizował już powstały w latach 1900-1908 zespół parterowych domów dla najuboższych na tzw. Modrzejówce (dziś okolice ulic Sienkiewicza i Gzymsików). Nie było też – jak się powszechnie uważa - pierwszym krakowskim osiedlem złożonym z bloków, bo starsze o kilka lat jest osiedle pracowników ZUS przy ul. Fałata. Osiedle Robotnicze stało się jednak pierwszą zmaterializowaną wizją taniego budownictwa mieszkaniowego opartego na zasadach spółdzielczych. Dawało swym niezamożnym mieszkańcom bezprecedensową i – jak się okazało - niepowtarzalną nadzieję uzyskania lokali na własność, już po pięciu latach pod warunkiem regularnego opłacania czynszu.

Z marzeniami o własności mieszkańcy osiedla pożegnali się ostatecznie w 1949 roku, kiedy to bloki objęła ustawa, o szczególnym trybie najmu – zwanym potocznie kwaterunkiem. Osiedle utraciło swój niepowtarzalny, kameralny charakter w latach 1953–1954, kiedy to podjęto decyzję o nadbudowie wszystkich bloków o jedno piętro – głównie dla wojska i milicji, zgodnie z wymogami ówczesnej epoki... Równocześnie uzupełniono zabudowę o brakujące bloki po lewej stronie ul. Praskiej (nr 58 i 60), a ostatni (nr 62) wzniesiono już w latach 60. - podobnie jak zamykający urbanistyczną wizję osiedla budynek Szkoły Podstawowej nr 42 (dziś Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy).

Widokówka wydana na okoliczność przekazania osiedla w listopadzie 1935 roku, prezentuje odmieniony, lecz ciągle jeszcze podmiejski krajobraz. Nie ukończonego jeszcze Domu Społecznego - od 1991 siedziby Rady Dzielnicy VIII Dębniki - nie ujęto w kadrze. Te sielskie okolice nabrały wielkomiejskiego charakteru dopiero po oddaniu do użytku (2001), zlokalizowanego w sąsiedztwie Mostu Zwierzynieckiego.

Przewóz pod Wawelem

Zapewne względy strategiczne decydowały o tym, że tak długo nie wznoszono mostu pomiędzy Podzamczem, a Dębnikami. Po części zastępował go działający pod Wawelem od stuleci przewóz promowy. Dopiero w czasach odzyskanej autonomii – po roku 1866 – coraz częściej pojawiały się głosy domagające się w tym miejscu stałej przeprawy. Dysputy trwały, bo równocześnie przeciwnicy mostu dowodzili, że taka inwestycja – dla niewielkiego jeszcze wtedy ruchu pieszego i kołowego - wcale nie leży w interesie miasta. Rozumowanie było proste. Za prom pobierano stałą opłatę, a przewóz łodziami bez opłacania akcyzy wiązał się z karą wysokiej grzywny. Ponadto koronnym argumentem władz miasta była teoria, że wszelkie ułatwienia komunikacyjne wpływają korzystnie na rozwój sąsiednich gmin kosztem samego Krakowa... Gdyby nie podjęta w Wiedniu decyzja dyrekcji Kolei Północnej o budowie linii obwodowej łączącej krakowski dworzec z Bonarką, a biegnącej dotychczasowym wałem fortecznym – na most przyszłoby zapewne czekać jeszcze wiele długich lat.

Na karcie widokowej wydawnictwa sygnowanego inicjałami J.K., z roku 1909, podziwiać możemy obydwa brzegi Wisły nie połączone jeszcze mostem. Wykorzystano tu fotografię autorstwa Ignacego Kriegera, powstałą ponad trzydzieści lat wcześniej, bo najprawdopodobniej w drugiej połowie lat 70. XIX stulecia. Świetne, dokumentalne już wówczas – jak przedstawione tu – ujęcia Kriegera wróciły po latach, na początku XX wieku w postaci kart widokowych najróżniejszych wydawnictw, często niestety, z pogwałceniem praw autorskich.

W kadrze, po lewej stronie widać fragment ówczesnej wsi Dębniki, wzmiankowanej po raz pierwszy już w roku 1254. Po tragicznych wydarzeniach 1846 roku i aneksji Krakowa przez Austrię, Dębniki wraz ze starą stolicą znalazły się znów w jednym organizmie państwowym – niestety pod berłem Habsburgów. Po przeprowadzeniu nowego podziału administracyjnego (1858 r.), stały się częścią dość odległego, autonomicznego wtedy powiatu wielickiego. Dla równowagi zapewne, położone na przeciwległym brzegu Wisły, Półwsie Zwierzynieckie poddano jurysdykcji urzędu powiatowego w ...Liszkach. Liczne stawy i mokradła pozostające po częstych wylewach rzeki sprawiły, że u progu XIX stulecia Dębniki stały się najbardziej malaryczną i podmokłą wsią w najbliższym otoczeniu miasta. Nie przeszkadzało to rybakom, którzy dopiero po rozbiorach i upadku Rzeczypospolitej osiedli tu na stałe i bez względu na niebezpieczeństwo powodzi budowali domy niemal bezpośrednio nad Wisłą. O takim wyborze decydowała zapewne bliskość miejsca pracy, ale nie bez znaczenia były prozaiczne względy sanitarno-higieniczne. W ten sposób ostro wcinający się w koryto Wisły tzw. cypel dębnicki stał się kolebką pierwotnej zabudowy tej wsi. Na fotografii widoczne są – słabo niestety – pobielone, pokryte strzechą, bądź gontem rybackie chaty, rozrzucone wśród ogródków i sadów. Nie widać tu skrytego w bujnej zieleni, klasycystycznego dworku z początku XIX wieku, rozebranego tuż po pierwszej wojnie światowej. W roku 1891 na cyplu stanęła willa rodziny Rożnowskich. Trzykondygnacyjna z charakterystyczną wysoką wieżą, na modłę neogotyckiego pałacyku, była poważną ingerencją w tak bliski zespołowi wawelskiemu krajobraz. Wyburzono ją w roku 1937, przy okazji prac związanych z regulacją Wisły. Sam cypel, skrócony wówczas o około 40 metrów, przeszedł praktycznie do historii.

W kadrze po stronie prawej Krieger utrwalił wspomniane Półwsie Zwierzynieckie, lokowane na prawie niemieckim w roku 1327 przez przeoryszę norbertanek Stredkę i prepozyta Mikołaja. W oddali majaczą Bielany, klasztor Norbertanek i kopiec Kościuszki. Zwraca uwagę rzadka jeszcze i niska zabudowa Półwsia z górującym wyraźnie, przez długie dziesięciolecia najwyższym - bo dwukondygnacyjnym – Dworem Łowczego z połowy XVII wieku (dziś Wydawnictwo Znak, przy ul. Kościuszki 37).

Nie sposób pominąć milczeniem nieładu panującego u stóp wawelskiego wzgórza. Widoczne tu składy drewna i opału usunięte zostały dopiero w latach 90. XIX wieku, a teren względnie uporządkowano. Pozostało jedynie kilka parterowych i piętrowych kamieniczek (fragmentarycznie widać je pod krenelażowym murem), należących do ulic Podzamcze i Powiśle. Wyburzono je dopiero w roku 1941, w związku z budową brakującego odcinka wałów wiślanych – od mostu Dębnickiego do Wawelu. Był to też element propagandowej akcji porządkowania otoczenia Wawelu, prowadzonej przez okupacyjne władze niemieckie.

Stojąc dziś w kilometrowych korkach, bądź przeciskając się ulicami w zgiełku i tłoku spróbujmy na moment zamknąć oczy i przywołać przedstawiony tu - jakże nostalgiczny - obraz miasta. Pomyślmy, że taką oazą spokoju był kiedyś niemal cały nasz Kraków, a ciszę przerywały tylko dzwony kościołów...

Willa Rożnowskich

Północną część Dębnik, położoną nad Wisłą naprzeciw wzgórza wawelskiego, nazywano - w odróżnieniu od Rybaków u podnóża zamku - Rybakami Dębnickimi, bądź cyplem dębnickim. W roku 1706 w związku z budową warownych umocnień, rybacy spod zamku otrzymali rozkaz, ale zarazem i przywilej, na przenosiny do Dębnik. Spotkało się to z protestami ojców paulinów ze Skałki, którzy rościli sobie pretensje do znacznych obszarów Dębnik. Rzecz rozsądziły dopiero komisje wielkorządowe, uznając sporne tereny za - używając dzisiejszej nomenklatury - grunty skarbu państwa.

Z czasem na Dębnikach zadomowiło się wiele rybackich rodzin, a po upadku Rzeczypospolitej Krakowskiej (1846 r.) przeniesiono tu również siedzibę cechu. Pomiędzy brzegiem dębnickim, a Podzamczem (tzw. Przewóz) kursowały łodzie i prom, utrzymując stałą komunikację poprzez rzekę. Prawdziwy rozwój Dębnik wiązał się jednak bezpośrednio z budową mostu kolei obwodowej, łączącej dworzec krakowski z Bonarką (1887-1888 r.).

Wkrótce po powstaniu mostu, w roku 1891, na cyplu Dębnickim stanęła ogromna, ceglana willa, a śmiałym inwestorem okazała się rodzina Rożnowskich. Malownicza willa była często i chętnie fotografowana. Przedstawia ją w całej niemal okazałości widokówka wydana, przez wydawnictwo Salonu Malarzy Polskich w Krakowie, w roku 1914. Tę imponujących rozmiarów budowlę wzniesiono na nieregularnym planie: trzykondygnacyjna, wschodnia część, połączona była dwupiętrową przełączką, ze zwróconą w kierunku północno-zachodnim wieżą, zwieńczoną dachem w kształcie czworobocznego ostrosłupa. Całość utrzymana w modnej wówczas manierze neogotyku, otrzymała elewację z czerwonej, surowej cegły. O wysokości budynku niech świadczy chociażby to, że dach wieży górował wyraźnie ponad murem okalającym wawelskie wzgórze. W gruncie rzeczy gabaryty willi były dość brutalną ingerencją w krajobraz najbliższego otoczenia Wawelu, ale na terenie Dębnik obowiązywała ciągle ustawa budowlana z roku… 1786 i wszystko było możliwe. Ponadto – co warto przypomnieć – tak bliskie przecież miastu Dębniki leżały wówczas w powiecie wielickim...

Trudno dziś dociec, co zadecydowało o lokalizacji tak dużego i kosztownego budynku na niepewnym, zalewowym terenie. Być może to kaprys zamożnej ziemiańskiej rodziny, wcale nie spokrewnionej – jak powszechnie sądzono - ze znaną w Krakowie rodziną fabrykantów mydła. Być może, zwyczajnie chęć posiadania okazałej rezydencji - dębnickiej przeciwwagi dla Wawelu.

W roku 1924 willa przeszła na własność skarbu państwa, a ekwiwalentem była ówczesna równowartość dwóch kamienic. Odtąd ulokowano tam Dyrekcję Dróg Wodnych. Kilkakrotnie zmieniał się adres, początkowo Dębniki 15, później ul. Rybacka 14, a w latach 30. ul. Rybacka 2.

Niestety, stojący nad samą Wisłą budynek niszczony był ustawicznie przez ciągłe i długotrwałe wylewy rzeki (m.in. w 1903 i 1925 roku). Po ostatniej wielkiej powodzi w roku 1934, podjęto decyzję o rozbiórce willi. Równocześnie, aby uniknąć niebezpiecznych dla żeglugi zawirowań rzeki i podmywania brzegu wawelskiego, postanowiono skrócić cypel o około 40 m. Willę rozebrano ostatecznie w roku 1937. Na jej miejscu powstała popularna plaża „Wawel", która zniknęła pod wodą po nieszczęsnym spiętrzeniu wód Wisły (lustro wody podniesiono o ok. 3 metry) sfinalizowanym po długich przygotowaniach jesienią 1965 roku.

Słów kilka warto poświęcić jeszcze widocznemu we fragmencie, na prawo od willi parterowemu domowi. Pochodził on prawdopodobnie z początków XIX wieku, a przetrwał w kształcie nadanym mu przez późniejszą przebudowę. Murowany ze wspartym na czterech kolumnach gankiem na osi elewacji, (tu, niestety, skrytym za zielenią), był przykładem typowej, dworkowej architektury. Nieźle widoczny jest za to charakterystyczny, łamany - tzw. polski dach. Ten sympatyczny dworek zniknął ostatecznie z pejzażu Dębnik podczas pierwszej fazy prac porządkujących zabudowę cypla, a rozpoczętej jeszcze przez Austriaków pod koniec pierwszej wojny światowej. Jego ostatnimi właścicielami byli Bernard i Ignacy Lauerowie, krakowscy adwokaci, skupujący w celach spekulacyjnych przeznaczone do wyburzenia budynki.

Pomiędzy willą Rożnowskich, a dworkiem opada ku Wiśle ul. Rybacka. Przed kilkunastu laty ta stara lokalna nazwa zniknęła definitywnie z planów miasta…

Historia Dzielnicy VIII

Bodzów

Bodzów został włączony do Krakowa w 1941 r. jako XXIX dzielnica katastralna.

Bodzów wzmiankowany w XII w. jako wieś kapituły krakowskiej. Od początku należał do parafii
w Tyńcu, a dopiero od 1958 r. w Pychowicach. W 1637 r. kanonik W. Purzecki ufundował w Bodzowie kaplicę Matki Boskiej Śnieżnej, którą rozbudowano w latach 70-tych XX w. W kaplicy zachował się przeniesiony z katedry wawelskiej renesansowy ołtarz św. Doroty fundacji J. A. de Valentinisa, lekarza królowej Bony. W ramach Twierdzy Kraków w 1884 r. powstał fort Bodzów.

Dębniki

Dębniki zostały włączone do Krakowa w 1910 r. jako XI dzielnica katastralna.

Dębniki po raz pierwszy wzmiankowane w 1254 r., gdy część wsi należała do klasztoru Benedyktynek w Staniatkach. W następnym wieku Elżbieta Węgierska nadała w 1371 r. folwark Rybaki na Dębnikach w uposażenie kościołowi św. Michała na Skałce. Wieś stała się własnością królewską od drugiej połowy XV w. i była zarządzana przez wielkorządców krakowskich (w XVI w. przez Bonerów). Od tego czasu na Dębnikach działały kamieniołomy oraz cegielnie, z których największa należała w XVI w. do włoskiego architekta
B. Berecciego. Po nim jego syn przejął cegielnię, którą sprzedał J. Bonerowi w 1550 r. Jeszcze w tym samym wieku powstała kolejna cegielnia Aleksandra Włocha w 1556 r.,
a w 1640 r. Adama Kazanowskiego. Natomiast na terenie Dębnik od XVII w. zaczęły powstawać podmiejskie domy i wille zarówno duchownych jak i urzędników dworskich.
Po rozbiorach Polski część rybaków z Podzamcza osiedliła się na terenie Dębnik tworząc na prawym brzegu Wisły osadę nową Rybaki (stara istniała od 1600 r. na lewym brzegu). Rozwijała się ona prężnie w XIX w., a w 1867 r. utworzono gminę Dębniki z Rybakami.
W 1872 r. Dębniki należały do A. Gumplowicza a Rybaki do hr. B. Lasockiego, który sześć lat póĽniej stał się właścicielem całości. Lasoccy na swoim majątku neogotycki pałacyk.
W ramach budowy Twierdzy Kraków w 1888 r. Austriacy wznieśli na Wiśle most kolei obwodowej Kraków-Bonarka, który w 1910 r. przebudowano na drogowy. W zachodniej części wsi od drugiej połowy XIX w. powstają zakłady przemysłowe tj. Fabryka Naczyń Emaliowanych E. H. Friedman i Spółka, Fabryka Wyrobów Ceramicznych NiedĽwiedzkiego, Fabryka Wyrobów Metalowych S. Sulikowskiego. W 1890 r. wybudowano neorenesansową kaplicę śś. Piotra i Pawła (wg proj. J. Pokutyńskiego). W XX w. rozwijała się dzielnica willowa. W 1930 r. erygowano parafię św. Stanisława Kostki, a w latach 1932-38 wzniesiono kościół (wg proj. W. Krzyżanowskiego). W 1918 r. na Dębniki przeniesiono zakon Salezjanów, gdzie usytuowano seminarium z kościołem Najświętszej Marii Panny Wspomożenia Wiernych, a w 1930 roku erygowano ich dom zakonny. Od 1958 r. Salezjanie prowadzą parafię Najświętszego Serca Jezusa w Pychowicach, a od 1992 kierują Salezjańskim Ruchem Troski o Młodzież Saltrom.

Kapelanka

Kapelanka wraz z Zakrzówkiem została włączony do Krakowa w 1910 r. jako X dzielnica katastralna.

Kapelanka jako dawny folwark do XVIII w. stanowiła uposażenie kapelanów Katedry Wawelskiej. Początkowo należała do parafii św. Michała na Skałce, a od XVIII w. do parafii św. Józefa w Podgórzu. W XIX w. folwark zmieniał właścicieli m.in. J. Mieroszewski, A. Jeżowski. Na terenie folwarku był dwór, a w XIX w. kawiarnia wiejska. W ramach Twierdzy Kraków powstały fortyfikacje nad Wilgą.

Kobierzyn

Kobierzyn został włączony do Krakowa w 1941 r. jako XXVI dzielnica katastralna.

Kobierzyn wieś szlachecka wzmiankowana po raz pierwszy w latach 1350-51, podlegała parafii św. Stanisława na Skałce. W latach 1386-1411 właścicielem był Piotr z Marcinowic, a od połowy XV wieku wojewoda sandomierski Jan z Oleśnicy, którego spadkobierca
F. Oleśnicki w 1546 r. podarował wieś kasztelanowi poznańskiemu A. Górce. Na przełomie XVII i XVIII w. powstał przysiółek Zalesie. W końcu XVIII w. wieś należała do Bronickich, którzy rozbudowali zespół dworski z browarem i młynem. Od połowy XIX w. wieś podlegała parafii św. Józefa w Podgórzu. W ramach Twierdzy Kraków w końcu XIX w. wzniesiono zespół koszar. W 1910 r. w Kobierzynie zaczęto budowę modernistycznego pawilonowo-parkowego zespołu szpitala psychiatrycznego (wg proj. W. Klimczaka przy współpracy m.in. A. Budkowskiego, T. Zielińskiego, T. Stryjeńskiego). W latach 1908-13 wzniesiono kaplicę Matki Boskiej Częstochowskiej (polichromia i wystrój wnętrza J. Bukowski), a w 1912 r. założono cmentarz. Szpital oddany do użytku w 1917 r. jako Krajowy Zakład dla Umysłowo Chorych, był zaliczany do najnowocześniejszych i najpiękniejszych tego typu obiektów w Europie, na terenie 52 ha wybudowano 20 pawilonów dla chorych i 40 budynków administracji i gospodarczych. W okresie okupacji hitlerowcy dokonali likwidacji szpitala: chorych rozstrzelano lub uśmiercono zastrzykami na miejscu, a większość wywieziono do komór gazowych w Auschwitz. W szpitalu ulokowano oddziały Hitlerjugend, a potem szpital wojskowy. Natomiast na terenie Kobierzyna utworzono karny obóz jeniecki (Stalag 369). Po wojnie szpital odnowiono i stworzono nowe oddziały działające w ramach Specjalistycznego Psychiatrycznego Zespołu Opieki Zdrowotnej, który obecnie nosi nazwę Krakowski Szpital Neuropsychiatryczny im. Józefa Babińskiego. W latach 1909-1911
w centrum Kobierzyna wzniesiono kościół Matki Bożej Królowej Korony Polskiej, a w 1934 r. erygowano parafię i założono cmentarz parafialny.

Kostrze

Kostrze zostało włączone do Krakowa w 1941 r. jako XXX dzielnica katastralna.

Kostrze wieś wzmiankowana po raz pierwszy w 1402 r., była własnością Jędrzeja Tęczynskiego. Od początku podlegała parafii Benedyktynów w Tyńcu, którzy przejęli ją od połowy XVI w. i założyli na jej terenie folwark. W 1817 r. wieś została sekularyzowana i przeszła na własność Funduszu Religijnego, a następnie w ręce prywatne. Wtedy w miejsce w folwarku założono zespół dworski, a ostatni budynek dworu wzniesiono w 1936 r. (zachowany do dziś).

Ludwinów

Ludwinów został włączony do Krakowa w 1910 r. jako IX dzielnica katastralna.

Ludwinów sąsiednia nadwiślańska wieś pierwszy raz wzmiankowana w 1377 r. pod nazwą Błonie, którą przejęła od krawca Stanisława z Błonia. Wieś była podzielona, gdyż część południową król Władysław Jagiełło nadał klasztorowi Augustianów przy kościele św. Katarzyny na Kazimierzu, a północna była uposażeniem biskupów krakowskich, do których należał także młyn na Wildze. Błonie podlegało parafii św. Stanisława na Skałce. W XVII w. we wsi znajdował się folwark biskupi, wapiennik i cegielnie oraz staw z hodowlą ryb.
W 1694 r. na terenie folwarku wzniesiono kaplicę św. Bartłomieja (wg proj.
L. Grabińskiego). W XVIII w. zmieniali się właściciele wsi, najpierw zakupili ją Luxarowicze, a w 1726 r. bp K. Szaniawski (w akcie sprzedaży pierwszy raz użyto nazwy Ludwinów), który przeznaczył te dobra na uposażenie seminarium duchownego zarządzanym przez Misjonarzy ze Stradomia. Na terenie folwarku powstał pałac oraz rozbudowano gospodarstwo, cegielnię i browar. Gdy po pierwszym rozbiorze Polski teren za Wisłą znalazł się w granicach monarchii austriackiej komisarz cyrkularny J. Baum von Appelshofen przeniósł tu w 1779 r. swój urząd z Kazimierza. Austriacy zaczęli stymulować rozwój Ludwinowa, gdyż planowali na jego terenie stworzenie nowoczesnego miasta na prawym brzegu Wisły, na granicy Austrii. Jednak władze austriackie zmieniły plany zwracając swą uwagę w stronę osady Podgórze, z której ostatecznie stworzono konkurencyjne dla Krakowa miasto. W 1782 r. władze skonfiskowały majątki duchowne na terenie wsi, a przy kaplicy św. Bartłomieja założono parafię. W 1787 r. Austriacy włączyli część południowo-wschodnią Ludwinowa do nowo utworzonego miasta Podgórza. W XIX w. wieś posiadała połączenie promowe z lewym brzegiem Wisły, a w 1887 r. zbudowano drewniany most. Także na terenie tej wsi znajdowały się fortyfikacje w ramach Twierdzy Kraków. Na przełomie XIX i XX w. nastąpiła urbanizacja terenu wsi włączonego do Podgórza. Obok rozbudowujących się cegielni i wapiennika powstała garbarnia Dłużyńskich, później Rabińskiego, a w 1917 r. przekształcona w Krakowskie Zakłady Garbarskie.
W okresie międzywojennym działały: Fabryka Obuwia Marko i Spółka, Ludwinowski Młyn Parowy, Ludwinowska Fabryka Cegieł. W latach 20-tych wytyczono drogę tranzytową
w miejscu kolei fortecznej (obecnie ul. Konopnickiej). W latach 60-tych rozpoczęto budowę osiedla Podwawelskiego, a w latach 1978-88 wzniesiono nad Wisłą hotel Forum (wg proj. J. Ingardena), obecnie już zamknięty. W 1980 r. erygowano parafię Matki Bożej Fatimskiej, a w latach 1983-98 wzniesiono kościół (wg proj. M. Grabackiej, wnętrze przy współpracy
S. Dousy), w ołtarzu głównym posąg Matki Bożej przywieziony z Fatimy.

 

NADWIŚLAŃSKIM SZLAKIEM

Dębniki to dawna wieś, wzmiankowana po raz pierwszy w 1254 r., której część należała do klasztoru benedyktynek w Staniątkach. W 1371 r. Elżbieta Węgierska nadała folwark Rybaki w Dębnikach kościołowi św. Michała na Skałce, być może w końcu XIV w. włączono do Dębnik położoną w rejonie Skał Twardowskiego Zawadę. Od 2. połowy XV w. wieś była własnością królewską zarządzaną przez wielkorządców krakowskich. Już wtedy istniały tu kamieniołomy dostarczające surowca m. in. do przebudowy zamku wawelskiego oraz kilka cegielni (B. Berecciego, S. Bonera, Aleksandra Włocha, A. Kazanowskiego - marszałka nadwornego i faworyta Władysława IV).

Od XVII w. podmiejskie wille i domy wznosili w Dębnikach nad Wisłą duchowni i urzędnicy dworscy (m. in. dwór Łosiówka w miejscu wcześniejszego folwarku królewskiego). Podczas konfederacji barskiej Kazimierz Pułaski w 1771 r. zbudował w Dębnikach stałą redutę, z której zajęto zamek wawelski. Po upadku Rzeczypospolitej część rybaków z Podzamcza osiedliła się na dębnickim brzegu Wisły, tworząc osadę Rybaki, a w 1867 r. powstała gmina Dębniki z Rybakami. Jeszcze w 1872 r. Dębniki należały do Abrahama Gumplowicza, Rybaki zaś do hr. B. Lasockiego, ale w 1878 r. cała wieś przeszła na własność Lasockich, którzy zbudowali nad Wisłą neogotycki pałac (późniejszą siedzibę seminarium salezjanów). W 1888 r. Austriacy wznieśli na Wiśle most kolei obwodowej Kraków-Bonarka, przebudowany w 1910 r. na drogowy (wysadzony w 1945 r. przez Niemców i odbudowany w roku 1952).

W 2. połowie XIX w. nastąpiła urbanizacja zachodniej części wsi, powstała tu m. fabryka wyborów ceramicznych Niedźwiedzkiego, która na początku XX w. dostarczała dachówki dla odnawianego zamku na Wawelu. W 1910 Dębniki z 4900 mieszkańcami włączono  w granice Krakowa. Od początku XX w. rozwijała się tu Dzielnica willowa, zaś w 1925 roku opracowano dla Dębnik niezrealizowany niestety plan regulacyjny, zakładający przekształcenie Dzielnicy w "miasto-ogród". W 1930 r. erygowano w Dębnikach parafię, a kościół św. Stanisława Kostki wznoszono w latach 1932-38. Przy ul. Praskiej powstało w latach 30. osiedle dla byłych legionistów.

W okresie powstawania "Wielkiego Krakowa" w granicach Dzielnicy znalazły się także tereny dawnej wsi Zakrzówek, po raz pierwszy wzmiankowanej w 1238 r. jako Zacrew, najpewniej lokowanej na prawie niemieckim, stanowiącej w 2. połowie XV w. prebendę kanoników katedry krakowskiej (z zachowanymi dwoma dworami oraz przebudowaną siedemnastowieczną kaplicą św. Trójcy przy obecnej ul. Twardowskiego). Na początku XX w. na terenie Zakrzówka i przyległych wsi nadwiślańskich planowano budowę wielkiego portu na Wiśle (co związane było z projektem uruchomienia kanału Wisła-Dunaj), zaś włączenie wsi do Krakowa wraz z sąsiednią Kapelanką nastąpiło w 1909 r. W 1922 r. powstał klasztor salwatorianów, a w latach powojennych zlokalizowano tu nowe osiedla: os. Podwawelskie i Ruczaj-Zaborze. W ostatnich latach na terenie dawnego kamieniołomu Zakrzówek powstał niezwykle malowniczy poeksploatacyjny zbiornik wodny.

Na terenie Dzielnicy znajdują się także - włączone do Krakowa w 1941 r. - dawne wsie: Kostrze (po raz pierwszy wzmiankowana w 1402 r., do połowy XVI w. stanowiąca własność Tęczyńskich, następnie benedyktynów, zsekularyzowana w roku 1817 i zarządzana odtąd przez Fundusz Religijny, zachowanym budynkiem dworskim z okresu międzywojennego), Bodzów (nadana przed połową XII w. przez kasztelana krakowskiego Bozo kapitule krakowskiej, w 1464 r. przeniesiona przez Kazimierza Wielkiego z prawa polskiego na magdeburskie, w której znajduje się kaplica Matki Boskiej Śnieżnej z renesansowym ołtarzem św. Doroty, przeniesionym z Katedry Wawelskiej, ufundowana w 1637 r. przez kanonika W. Purzeckiego), Skotniki (dawna osada służebna zamieszkała przez pasterzy bydła podlegająca władzy książęcej, po raz pierwszy wzmiankowana w 1257 r., przed 1397 r. lokowana na prawie niemieckim, później rozległa i bogata wieś, która pod koniec XIX w. liczyła ponad 1200 mieszkańców), Pychowice(wieś po raz pierwszy wzmiankowana w 1376 r. i prawdopodobnie lokowana na prawie niemieckim, której legenda przypisuje istnienie karczmy Rzym, w której diabeł miał porwać Pana Twardowskiego, należąca w XV w. do kapituły krakowskiej, pod koniec XVIII w. przejęta przez Fundusz Religijny, gdzie w ramach budowy Twierdzy Kraków zlokalizowano umocnienia oraz most na Wiśle, łączący Pychowice z Przegorzałami, zaś na początku XX w. na miejscu dawnego folwarku kościelnego - zachowany do dziś budynek dworu wśród parku krajobrazowego, na której terenie od 1999 r. powstaje Trzeci Kampus Uniwersytetu Jagiellońskiego), Kobierzyn (o którym pierwsze wzmianki pochodzą z lat 1350-51, stanowiący własność szlachecką, m. in. Piotra z Marcinowic, wojewody sandomierskiego Jana z Oleśnicy, w 1450 r. przeniesiony przez Kazimierza Jagiellończyka z prawa polskiego na średzkie, w sto lat później podarowany przez F. Oleśnickiego kasztelanowi poznańskiemu A. Górce, gdzie na mocy zezwolenia Zygmunta Augusta opat miechowski pobierał myto, pod koniec XVIII w. należący wraz z browarem i młynem do Bronickich, siedziba modernistycznego pawilonowo-parkowego zespołu szpitala psychiatrycznego, gdzie w czerwcu 1942 r. Niemcy uśmiercili część pacjentów, a pozostałych wywieźli do Auschwitz, lokując w szpitalu oddziały Hitlerjugend, następnie szpital wojskowy, a potem karny obóz jeniecki Stalag 369).

W 1973 r. w granicach Krakowa znalazła się też dawna wieś Sidzina (po raz pierwszy wzmiankowana w latach 1123-25, na której terenie znajdowały się źródła solne i średniowieczne warzelnie soli, w 1367 r. przeniesiona przez Kazimierza Wielkiego na prawo niemieckie, w częściach stanowiąca własność m. in. opactwa tynieckiego i Akademii Krakowskiej, z klasycystycznym dworem i parkiem krajobrazowym), a przede wszystkim leżący na przeciwległym krańcu Dzielnicy VIII Tyniec, na terenie którego odnaleziono ślady osadnictwa prehistorycznego, m. in. grodziska łużyckiego. Dzieje Tyńca, którego nazwa pochodzi od słowa "tyn", oznaczającego mur, związane są z klasztorem benedyktynów ufundowanym przez Kazimierza Odnowiciela lub jego syna Bolesława Śmiałego. W 1076 r. erygowano parafię w Tyńcu, w tym też czasie powstawała wieś obok romańskiej bazyliki. Tyniec za tło ma też średniowieczna legenda o Walterze Udałym i Helgundzie. W 1. połowie XIII w. ufortyfikowane wzgórze stanowiło twierdzę Konrada Mazowieckiego walczącego z Bolesławem Wstydliwym o tron krakowski. W latach 1259-60 opactwo zniszczyły oddziały Tatarów, odbudowano je pod koniec XIII w. Od 1288 r. benedyktyni mieli prawo zakładania wsi i miast na prawie niemieckim, wtedy prawdopodobnie lokowano na nim przyklasztorną wieś, co potwierdził w roku 1368 Kazimierz Wielki. W 2 połowie XV w. na miejscu dawnej świątyni zbudowano gotycki kościół św. Apostołów Piotra i Pawła, a wzgórze obwarowano murem z basztami. Kolejne przebudowy, w stylu renesansowym i barokowym, miały miejsce w XVI i XVII w. W latach 1771-2 wzgórze klasztorne stanowiło twierdzę konfederatów barskich - odparto stąd kilka szturmów wojsk rosyjskich (m. in. pod dowództwem gen. Suworowa), choć spalona została wieś i folwark klasztorny, zniszczony kościół parafialny i częściowo klasztor. W nocy z 1 na 2 II 1772 r. podpułkownik Klaudiusz de Choisy zorganizował wypad z Tyńca na Kraków i opanował Wawel, ale 12 VI 1772 konfederaci musieli poddać się wojskom austriackim. Opactwo, pozbawione w latach 80. XVIII w. większości dóbr, w 1816 r. zostało skasowane przez Austriaków. W sierpniu 1939 r. kardynał Adam Stefan Sapieha sprowadził do Tyńca (którego zabudowania klasztorne przejęło w 1900 r. biskupstwo krakowskie) benedyktynów z Saint-Andre w Belgii, ale odbudowę spalonego w 1831 r. klasztoru przerwał wybuch wojny.

Tradycyjnym zajęciem ludności Tyńca co najmniej od XVIII w. było dziewiarstwo, do najsłynniejszych wyrobów należały magierki tynieckie, okrągłe czapki z białej wełny, z deseniem na denku i otoku. Według zwyczaju pierwszy chleb wypieczony w Tyńcu z nowego zboża wójt uroczyście zanosił królowi na Wawel.

Na terenie Dzielnicy znajduje się także Bielańsko-Tyniecki Park Krajobrazowy, wchodzący w skład zespołu Jurajskich Parków Krajobrazowych, a utworzony w 1981 r. Zajmuje on powierzchnię ok. 5410 ha, z rezerwatami: Bielańskie Skałki i Podgórki Tynieckie.
W sosnowo-dębowym parku występują chronione gatunki roślin (m. in. śnieżyczka przebiśnieg, rojnik pospolity, sasanka zwyczajna, lilia złotogłów)

Pychowice

Pychowice zostały włączone do Krakowa w 1941 r. jako XXVIII dzielnica katastralna.

Pychowice wieś wzmiankowana po raz pierwszy w 1376 r. W XV w. należała do kapituły krakowskiej
i podlegała parafii św. Stanisława na Skałce. Na terenie wsi znajdował się folwark z domem kanonika rozbudowany w zespół dworski oraz karczma. W końcu XVIII w. wieś została przejęta przez Fundusz Religijny, a od początku XIX w. podlegała parafii św. Józefa w Podgórzu. W ramach Twierdzy Kraków wybudowano umocnienia oraz most na Wiśle. Nad rzeką wzniesiono budynek wapiennika
i zlokalizowano ujęcie wody dla zakładów Solvay. W latach 30-tych założono we wsi cmentarz.
W 1958 r. erygowano parafię Najświętszego Serca Jezusowego, a w latach 1957-62 wybudowano kościół.
Na terenie Pychowic umiejscowiono Trzeci Kampus Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie od 1999 r. powstają kolejne nowoczesne budynki, a całość ma powstawać w trzech etapach: I 1999-2002,
II 2003-2005, III 2006-2009.

Sidzina

Sidzina została włączona do Krakowa w 1973 r. jako część dzielnicy administracyjnej Podgórze.

Sidzina pierwszy raz wzmiankowana w latach 1123-25 jako wieś Benedyktynów z Tyńca. Już w tym czasie na terenie wsi znajdowały się źródła solne, do eksploatacji których prawo otrzymały klasztory: Bożogrobców w Miechowie oraz Norbertanek na Zwierzyńcu. Wieś podlegała parafii w pobliskiej Skawinie. Część Sidziny w XVI w. przeszła w ręce prywatne, a w XVII stała się własnością Akademii Krakowskiej. Natomiast w XIX w. większą część dóbr klasztornych przejął Fundusz Religijny, a reszta pozostawała w rękach prywatnych. Na terenie folwarku z XVIII w. na początku XIX w. powstał zespół dworski z klasycystycznym dworem i parkiem. W 1884 r. przez teren wsi przeprowadzono linię kolejową Kraków-Skawina ze stacją w Sidzinie. W 1986 r. erygowano parafię Podwyższenia Krzyża Świętego, a w latach 1984-86 wybudowano kościół (z obrazami Z. Kowalcze).

Skotniki

Skotniki zostały włączone do Krakowa w 1941 r. jako XXVII dzielnica katastralna.

Skotniki po raz pierwszy wzmiankowane w 1257 r. jako wieś książęca, a w XIV w. lokowana na prawie niemieckim. W 2 poł. XV w. była już wsią królewską, a od XVI w. stała się własnością wielkorządców krakowskich, którzy założyli na jej terenie folwark. W XVIII w. prywatni właściciele na terenie folwarku zbudowali zespół dworski. W ramach Twierdzy Kraków wzniesiono na terenie wsi forty:
w latach 1897-98 Skotniki i w latach 1898-99 Winnica. W latach 1912-15 wybudowano kościół Matki Bożej Różańcowej (nawa wg proj. Starczyńskich), a w 1921 r. erygowano parafię. Dopiero w latach 1998-99 dobudowano prezbiterium i transept (wg proj. J. Dulińskiego i P. Koperskiego). W latach 20-tych uruchomiono Skotnicką Fabrykę Gipsu, a w 30-tych wybudowano wieżę ciśnień.

Tyniec

Tyniec został włączony do Krakowa w 1973 r. jako część dzielnicy administracyjnej Podgórze.

Tyniec jako wieś związana od początku z klasztorem Benedyktynów osadzonych na wzgórzu nad Wisłą w XI w. W tym czasie powstała bazylika romańska i zabudowania klasztorne oraz wieś klasztorna, a w 1076 r. erygowano parafię oraz wybudowano kościół i cmentarz parafialny. W XIII w. książęta walczący o tron krakowski ufortyfikowali wzgórze klasztorne, które od tego czasu w okresie kolejnych wojen było ważnym punktem strategicznym. W XV w. na miejscu romańskiego kościoła zbudowano gotycki św. Apostołów Piotra i Pawła, który przebudowano w XVI w. w stylu renesansowym, a w latach 1618-22 w barokowym. Natomiast wzgórze obwarowano murem
z basztami, które w czasie konfederacji barskiej było twierdzą konfrderatów w latach 1771-71, która podobnie jak wieś została zniszczona przez wojska rosyjskie. Po I rozbiorze Polski Tyniec został zajęty przez Austriaków, którzy większość dóbr przekazali na Fundusz Religijny, a ostatecznie skasowali zakon w 1816 r. W 1900 r. zabudowania klasztorne przejęło biskupstwo krakowskie, a dopiero
w 1939 r. bp A.S. Sapieha sprowadził na nowo Benedyktynów. Klasztor odbudowano (wg proj.
A Szyszko-Bohusza) w latach 1947-53. Dziś na powrót przy odrestaurowanym kościele klasztornym znajduje się parafia tyniecka, a Benedyktyni pełnią posługę duchowną.

Zakrzówek

Zakrzówek wraz z Kapelanką został włączony do Krakowa w 1910 r. jako X dzielnica katastralna.

Zakrzówek wzmiankowany już w 1238 r. początkowo należał do parafii św. Stanisława na Skałce, a od 1772 r. św. Józefa w Podgórzu. Na terenie wsi znajdował się dwór i folwark kanoników Katedry Krakowskiej, a od XVII w. drugi dwór kapituły. Z tego okresu pochodzi kaplica św. Trójcy, przebudowana w 1876 r. W 2 poł. XIX w. w ramach Twierdzy Kraków zlokalizowano na Zakrzówku umocnienia i koszary. Natomiast na początku XX w. na terenie wsi leżących na prawym brzegu Wisły planowano budowę wielkiego portu, który wiązał się z projektem stworzenia kanału Wisła-Dunaj. W 1922 r. usytuowano na Zakrzówku klasztor Salwatorianów. W latach 1971-76 wzniesiono kościół Boskiego Zbawiciela (wg proj. J Gawora). Kolejnym zgromadzeniem na Zakrzówku są Zmartwychwstańcy, którzy wznieśli tu kompleks zabudowań, ukończony w 1993 r. (wg proj. D. Kozłowskiego i W. Stefańskiego). W latach 60-tych powstało osiedle Podwawelskie, a w 80-tych Ruczaj-Zaborze. W 1991 r. na Zakrzówku założono rezerwat Skały Twardowskiego, a na terenie dawnego kamieniołomu powstało kąpielisko.

Dyżury

 

ARKADIUSZ PUSZKARZ
Przewodniczący Rady i Zarządu

Każdy czwartek

18:00 – 19:00

 

 

KRZYSZTOF GACEK
Zastępca Przewodniczącego Rady i Zarządu

Każdy czwartek

16:30 – 17:30

 

 

  


PAWEŁ BYSTROWSKI
Członek Zarządu

Każdy pierwszy czwartek miesiąca

17:00 – 18:00

 


SŁAWOMIR SIEKACZ
Członek Zarządu

Każdy trzeci czwartek miesiąca

17:00 – 18:00

 


URSZULA TWARDZIK
Członek Zarządu

Każdy czwarty czwartek miesiąca

17:00 – 18:00

 

 

 

 

 

Początek strony